Мирзоян істі қолға алып жатыр,
өзі де, сөзі де елге барып жатыр.
Төктіріп азық-тұқым мұқтаж елге,
егіске күшті ұранын салып жатыр.
Мирзоян іс басында күндіз-түні,
қозғады еңбекші елді салған үні...
Сұлуым, өкпеңді қой, көтеріл деп,
Бас иіп келіп тұрмын мен де, міне...
Сәкен Сейфуллин
1934 жылдың 8-16 қаңтарында Қазақстан өлкелік VIII партия мәслихаты болды. Күн тәртібінде – Қазөлкекомның есебі (Л.И.Мирзоян), екінші бесжылдық туралы баяндама (О.Ж.Исаев), өлкелік партия органдары мен БК(б)П XVII съезіне делегаттар сайлау. Мәслихат өлкелік партия ұйымдарының одан әрі атқаратын жұмысының бағдарламасын жасады, барлық коммунистің назарын республиканың халық шаруашылығын қалпына келтіру міндеттемелеріне аударды, оларды орындаудың жолдарын айқындады.
Мәслихат ұсынған орталық міндеттердің бірінің мәні мынадай: 1934 жылы ұжымшар құрылысында жіберілген қателіктердің зардаптарын толық жою мен Қазақстанның ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібін дамыту қарқынының бүкілодақтық даму қарқынынан қалмауына қол жеткізу. Мәслихат өнеркәсіпті басқару жүйесін сөзсіз қайта құруды қамтамасыз етудің, басшылықты кәсіпорындарға жақындатудың, инженерлік-техникалық қызметкерлерді тікелей өндіріске бағыттаудың маңыздылығын атап көрсетті.
Мәслихат өлкелік партия комитетін сайлады. БК(б)П Қазақ өлкелік партия комитетінің бірінші пленумында бюро сайланды. Оның құрамына В.Н.Андронников, Г.А.Асриев, А.Н.Гусев, О.Ж.Исаев, Ұ.Д.Құлымбетов, І.Ж.Құрамысов, Л.И.Мирзоян, Ж.Н.Сәдуақасов, С.Сегізбаев және басқалар енді.
Қазақ өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы болып – Л.И.Мирзоян, сәл кейінірек екінші хатшысы болып Садық Нұрпейісов сайланды.
1934 жылдың 26 қаңтары мен 10 ақпаны аралығында партияның XVII съезі өтті. Съездің шешімімен Л.И.Мирзоян БК(б)П ОК мүшелігіне сайланды.
1934 жыл басталысымен-ақ жалпы алғанда, республиканың ауыл шаруашылығындағы жағдайды одан әрі көтеруге бағытталған бірқатар шаралар өткізу талап етілді. Күн тәртібіне оралмандардың шаруашылық тұрмысын түзеу, мал шаруашылығын дамыту және азық-түліктік көмектерді босатуға байланысты бірқатар мәселелер қойылды. Сондықтан да Қазақстан басшылығы БК(б)П ОК мен КСРО Совнаркомына өтінішпен шықты:
БК(б)П ОК – жж. Сталин, Кагановичке КСРО Совнаркомы – ж. Молотовқа
ОК пен Қазақстан үкіметінің өткен жылы көрсеткен орасан зор көмегі республикадағы жағдайды біршама жақсартты. Негізінен, малдың сойылуы мен талан-таражға түсуі тоқтатылды, азық-түліктің негізгі түрлеріне деген тапшылық жойылды және ауылдарда жағымды саяси көңіл күй қалыптастырылды. Осыған қарамастан, жағдай әлі де алаңдатып отыр және шаруашылықтарды, атап айтқанда, мал шаруашылығын одан әрі көтеруді қамтамасыз ететіндей бірқатар шаралар ұйымдастыруды уақыт талап етеді.
ОК-тен мынадай ұсыныстарымызды қарап, бекітуді сұраймыз:
Оралмандарды шаруашылыққа бейімдеу туралы
Оралмандарды орналастыру ісі төңірегіне ұжымшар жұртшылығын, МТС, кеңшарлар мен өнеркәсіп кәсіпорындарын жұмылдырдық. Дегенмен мемлекет тарапынан мынадай шаралар жүзеге асырылуы қажет:
а) оралмандар ішінен 10 мың отбасыны аса тапшы жұмыс күші ретінде арнайы таңдап алып, мақталы аудандарға, 5 мың шаруашылықты қызылша егетін ұжымшарға орналастыру қажет;
б) оралмандар қоныстандырылатын, мақта егілетін және қызылша себілетін аудандарға Сібір мен Қырғызстаннан 10 мың бас ат пен өгіз сатып алуға рұқсат берілсін, бұл іске ұзақ мерзімді несиелер бөлінсін;
в) қайтып көшіп келіп жатқан оралмандардың үй-күйін ұйымдастыруға 1933 жылы Қазақ Республикасының бюджетінен 20 млн сом қарастырылып қойылғанын ескере отырып, КСРО Совнаркомына қосымша 10.000.000 сом, оның 5 миллионын ұзақ мерзімді несиемен бөлу ұсынылсын.
Мал шаруашылығын дамыту жөніндегі шаралар
а) 1934 жылы Қытайдан 150 мың бас ұсақ мал мен ірі қара сатып алуға рұқсат берілсін, бұл үшін ОК 1933 жылдың 15 маусымындағы шешімімен бөлінген тауарлық қордан қалған 3 миллионға жуық сом қаржы пайдаланылсын;
б) Қазақстанда жылқы өсіруді дамыту үшін Қазақстанға одақтың ішінен 3 мың бас жылқы сатып алуға несие бөлінсін және Наркомземге қазақстандық ұйымдармен бірлесіп, осы мақсатқа сәйкес сатып алатын ауданды анықтау тапсырылсын.
Азық-түліктік көмектер босатумен байланысты мәселелер
а) оралмандарға жіберіліп жатқан азық-түліктік көмектің бір бөлігі тегін берілсін (35%), алыс аудандардағы ұжымшарлардың қажеттілігіне жіберілетін көмектер үш жылдық мерзімге несиеге берілсін;
б) алыс аудандарға арналған азық-түліктік көмектерді жергілікті құралдармен тасып жеткізудің мүмкіндігі жоқтығы себебінен бірінші тоқсанда 100 жүк мәшинесі бөлінсін.
(ҚР Президентінің мұрағаты. 141-қор, 1-тізбе, 6664-іс, 30-32 бб.)
1934 жылдың көктемі шығысымен өлкелік партия комитеті көктемгі егістік науқанына жан-жақты дайындық жұмыстарын бастады. Арнайы комиссия құрылды. Комиссияның міндетіне тұқымдық қорлар мен республика аудандарындағы техника күштерін жұмылдыру мен қадағалау-бақылау енгізілді. Оралмандардың аз бөлігінің болса да егістік жұмыстарына оралуын қамтамасыз ету үшін барлық шара қаралды. Алыстағы артта қалған аудандарға жауапты қызметкерлер уәкілдер ретінде жіберіліп, олар егістік науқаны аяқталғанша қызу жұмыстың басы-қасында болды.
Алғашқы рекордтық астық
1932-1933 жылдардағы бұрын-соңды болмаған ашаршылықтан соң қазақ халқы бірте-бірте есін жинап, өзіне-өзі келе бастады. 1934 жыл көп мәселеде күрт бетбұрыстар жылы болды. Дәл осы жылдан бастап Қазақстанның бүгінгі күннің алғышарттарына қарай әлеуетті даму қозғалысы басталды.
1934 жылдың күзі. Жағдай көңілді де күдікті болатын. Егін бітік шықты.
Астық дайындау жұмысына басшылық жасау үшін Қазақ өлкелік партия комитеті бюросының мүшелері, республика Қазөлкекомы мен Совнаркомның жауапты қызметкерлері іссапарларға жіберілді. Олардың алдына нақты міндеттер қойылды. Қалайша жинау, бастыру туралы үлкен нұсқамаларды күтудің қажеті жоқ. Бәрі де анық болатын. Бір минөтті босқа жіберуге болмайды, бір дәнді де жерде қалдырмастан жинап алып, сақтау маңызды.
Қазөлкеком бюросының шешімімен егін орағы мен астық дайындау науқанына тікелей басшылық жасау үшін Л.И.Мирзоян Қарағанды облысына іссапарға жіберілді, ал Павлодар аудандарының тобына Совнарком төрағасы О.Исаев тағайындалды.
Партия мен кеңес ұйымдары, МТС саяси бөлімдері және кеңшарлар бұқаралық-түсінік жұмыстарын кең көлемде жүргізу негізінде ұжымшарлар мен олардың еңбеккерлерін жұмылдыра білді. Астық тапсыру жоспарын мезгілінен бұрын орындауға, өнім жинауды аяқтау мен кептіруді ұйымдастыруға және астықты сақтауға республиканың ауылды жерлерде тұратын халқының бәрі жұмылдырылды. Алыс аудандардағы астықты алып шығып, оны ысырапсыз түгелдей мемлекетке өткізуді қамтамасыз ету үшін барлық шара қарастырылды. Ауыл-село еңбеккерлерінің ерлікке тән еңбектерінің нәтижесінде 120 млн пұт жоғары сапалы дән жиналды. Бұл, шын мәнінде, Қазақстанның тарихындағы рекордтық өнім болды.
Астық үшін айқас барысында жаңа партия – кеңес қызметкерлері өсіп шықты. Ә.Досов, Қ.Тәштитов, М.Атаниязов, Х.Ақботин, Ф.И.Оликов, Н.Брикульс, Н.Дауылбаев, И.Қабылов, Ә.Лекеров, С.Хамитов, С.Тасболатов, И.Тәжиев, М.Желдібаев, Қ.Жұмағалиев, Т.Жанпейісов және басқалар республика еңбеккерлерінің арасында үлкен бедел мен құрметке ие болды. Олар өздерін партиялық, кеңестік және қоғамдық жұмыстарда жақсы ұйымдастырушы әрі іскер басшы ретінде көрсете білді.
БК(б)П 1934 жылғы желтоқсан пленумы азық-түлік кәртішкесін жою туралы шешім қабылдады. Бұл күшпен жүргізілген ұжымдастырудың зардаптарынан шығудың маңызды да айқын жеңісі, бүкіл еліміз үшін Қазақстан үлкен үлес қосқан қуанышты оқиға болатын.
И.В.Сталинге, В.М.Молотовқа қазақ ауылдарының қайта дәуірлеуі туралы баяндама-хабарлама 1934 жылғы 19 қараша
Орталық Комитеттің 1932 жылғы 17 қыркүйектегі «Қазақстанның ауыл шаруашылығы туралы, атап айтқанда, мал шаруашылығы туралы» қаулысымен көшпелі, жартылай көшпелі қазақ шаруашылықтарында мал шаруашылығын дамыту жөнінде және Қазақстанның шаруашылық пен ұлттық ерекшеліктерінен туындайтын шараларды жүзеге асыруда бірқатар жеңілдіктер қарастырылған.
Осы қаулымен мал шаруашылығымен айналысатын аудандарда ұжымшарлардың неғұрлым қолайлы түрі – жерді бірлесіп өңдеу жөніндегі серіктестік танылған болатын. Отырықшылыққа көшіру ісінің бірте-бірте және қатаң ерікті жолмен жүргізілуі қажеттігі атап көрсетілген.
Байқап көру үшін мынадай тәжірибе жүзеге асырылды: бір қазақ шаруашылығына және жеке пайдалануға – 100 басқа дейін қой, 8-10 бас ірі қара, 3-5 түйе, 8-10 жылқы, ал отырықшы жер шаруашылығымен айналысатын аудандарда еңбекшінің жеке шаруашылығына пайдалану үшін 2-3 басқа дейін сиыр, 10-20 бас қой-қозы, 10-20 шошқа-торай бөлінді.
Бұлардан бөлек мынадай да шарттар қарастырылды: қазақтардың мал шаруашылығы қожалықтарына мемлекеттік біраз қарызына кешірім беріліп, оларды екі жыл бойы мемлекеттік салықтан және міндетті салықтардан босатты.
ОК бұл қаулысын біз көшпелі, жартылай көшпелі 43 ауданның бәріне және жекелеген отырықшы жер шаруашылығы аудандарында бар жартылай көшпелі малмен айналысатын шаруашылықтарға қатысты қолдандық.
ОК шешімін жүзеге асырудың нәтижесінде біз мыналарға қол жеткіздік:
1. Қазақ ауылдарын қайта қалпына келтіру бөлігі бойынша айтарлықтай табыстарға қол жеткіздік, 1932 және 1933 жылдар басында мал шаруашылығы аудандарында кең көлемде орын алған аштық жойылды, ашыққан қазақ малшылардың тобыр болып қаңғыбастыққа салынуы мен жаппай қоныс аударушылық толық тыйылды.
2. Осы екі жыл ішінде 160 мың көшпелі қазақ шаруашылығы орнықтырылып, шаруашылығы түзетілді. Олардың 50 мыңы 1931-1932 жылдары өз жерлерінен үдере көшіп, көрші республикалар мен өлкелерге өтіп кеткен оралмандар болып есептеледі. Осы мәртебеге ие топтан 48 мың шаруашылық Орталық Қазақстанның мал шаруашылығы аудандарына қайтып оралды, ал қалғандары дәнді дақылды аудандарға, мақтамен айналысатын МТС, кеңшарлар мен өнеркәсіп орындарына орналасып қалды.
3. Жіберілген қателіктер мен асыра сілтеулерді шешімді түрде түзету нәтижесінде тұрғындардың малға деген қатынасы өзгерді: малды жаппай сою тоқтады. Сөйтіп, мал басын сақтау мен өсіру жөніндегі нақты жұмыстар қолға алынды.
...5. ОК 1932 жылғы 17 қыркүйектегі шешімі негізінде көшпелі және жартылай көшпелі аудандарда жүргізілген шаралардың бірі мынадай: 1117 қазақ ұжымшары әртелдерінің жарғысында тек 168 ұжымшар ғана қалды. Қалғандары таратылып, 1423 серіктестік (ТОЗ-дар) болып қайта құрылды. Қайта құрылған әртелдерге 457 тауарлы фермадан қазақтардың жеке пайдалануына 240 мың бас мал берілді.
Қазақ ауылдарының шаруашылық тұрмысы көтеріле бастағанына қарамастан, біз ОК пен Совнаркомның алдына 1932 жылы берген жеңілдіктерді тағы да кемі үш жылға созу туралы мәселе қоюды өте қажет деп санаймыз.
Осы айтылғандардың негізінде біз ОК пен Совнарком алдына мынадай ұсыныс-талаптар қоямыз:
1. 1935 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстанның 41 мал шаруашылығы ауданы бойынша қазақ ұжымшарлары мен олардағы еңбеккерлер мемлекетке міндетті түрде дәнді дақылдар, ет, май, сүт тапсырудан және салықтардың барлық ақшалай түрі мен төлемдерден – сегіз жылға дейін, ал жеке шаруашылықтар бір жылға дейін босатылсын.
41 қазақ малды аудандарында шаруашылықтардың жалпы саны 180 мыңға жуық, ал олардың 78 мыңы малсыз. Бұл аудандардағы шаруашылықтардың тірлік деңгейінің төмендігі соншалық, олардан қандай да бір салық алу мүмкін емес. Бұл аудандардағы қираған шаруашылықтар енді-енді ғана аяқтарына тұрып келе жатыр, әлі де үлкен көмек пен қолдауға зәру.
2. 1935 жылдың 1 қаңтарынан бастап шекаралық аудандар, сондай-ақ отырықшы жер шаруашылығы аудандарына бекітілген қазақ ұжымшарлары, айрықша тізім бойынша барлығы 70 мың шаруашылық мемлекетке міндетті түрде дәнді дақылдар, ет, май, сүт тапсырудан және ақшалай төлемдерден, екі жыл мерзімге босатылсын.
БК(б)П Қазөлкеком хатшысы Л.Мирзоян ҚАЗКСР Совнаркомының төрағасы О.Исаев
(ҚР ПМ, 141-қор, 1-тізбе, 6665-іс, 24-30 беттер)
Сонымен бірге Л.Мирзоян мен О.Исаев БК(б)П ОК мен РСФСР Совнаркомының қарауына мемлекетке міндетті түрде дәнді дақылдар, ет, май, сүт тапсырудан және ақшалай төлемдерден таяудағы екі-үш жылға дейін босатуды сұрап, ұсыныс түсірді. Қазақстан басшылығы осы уақыт аралығында республика қуаттанып, шаруашылығын біршама түзеп алады, одан кейінгі жылдары мемлекетке ауыл шаруашылығы өнімдерін артығымен, әлдеқайда көп көлемде қайтаратын болады деп үміт артады.
Л.Мирзоян Қазақстанда босқындарды шаруашылықтық орналастыру 1934 жылы негізінен аяқталғанын мәлімдеді. Осылайша, өзі де Ресейдің бұратана ұлтынан шыққан Л.Мирзоян босқындардың туған жерге деген сүйіспеншілік сезімін жақсы түсініп, бірнеше мыңдаған қазақтардың ата-баба жұртына қайтып оралуына түрткі болды. Ол көрші өлкелер мен республикалардағы қазақтарды елге қайтару жұмысын басқарып жүрген Сейітқали Меңдешев, Ұзақбай Құлымбетов, Жанайдар Сәдуақасов және басқа да өкілдермен үнемі хабарласып, босқындардың малымен қайтуына кедергі жасамауға қол жеткізуді талмай сұрады. Ондағы ойы қоныс аударғандарды елге келген кезде бірден шаруашылық ағымына қосып, уақыт өткізбей олардың аяқтарына тұрып кетуіне қол жеткізу болатын. Әрине, өлкедегі жаппай босқыншылықты тоқтатуға бағытталған саясат барысында кейбір келеңсіз жағдайлар да болды. Атап көрсетсек, көптеген қазақ бауырымыз қоныс аударып барған жағынан туған жерге жете алмай, арманда қалды. Бұған сол кезде адамдар тағдырына немкетті қараған, бірте-бірте күш алып, нығая бастаған әкімшіл-әміршіл жүйенің бюрократтық басқару әдісі кінәлі еді.
Өлкедегі мал шаруашылығының дамуында оңды құбылыстардың көп болғандығына қарамастан, Голощекин тұсында болған асыра сілтеуден, одан туған салдардың бәрінен тез айығып кету қиын еді. Бұлай дейтініміз, озат малшылардың екі слеті аралығындағы үш жылда (1933-1936 жж.) Қазақстандағы мал басы екі есе арттырылып, 9 млн 300 мыңға жеткен еді. Соңғы слетта Л.И.Мирзоян қолда бар мүмкіндіктерді талдай отырып, алға нақты, ірі міндеттер қойып, мал басын 20 миллионға жеткізуді басты мақсат етіп қойды. Алайда жоспарланған осы көрсеткіштің өзі ұжымдастыруға дейін жалпақ қазақ даласында мыңғырған малдың жартысы ғана еді.
1937 жылғы маусымда өткен Қазақстан компартиясының І съезінде Л.Мирзоян Қазақстандағы мал басы өсімінің КСРО-ның басқа республикаларымен және өлкелерімен салыстырғанда ерекше жоғары дәрежеде дамып келе жатқандығын мақтанышпен баяндады. Шындығында, алдыңғы жылмен (1935 ж.) салыстырғанда 1936 жылғы өсім: мүйізді ірі қара бойынша КСРО-да – 14,8 пайыз, Қазақ КСР-да – 23,5 пайыз, қой мен ешкі КСРО-да – 20,1 пайыз, Қазақ КСР-да – 27,5 пайыз, жылқы КСРО-да – 4,7 пайыз, Қазақ КСР-да – 16,7 пайыз, шошқа КСРО-да – 34,8 пайыз, Қазақ КСР-да 40 пайыз болды.
(Казахская ССР (Факты и цифры) «Большевик Казахстана», 1937, №3, с. 84)
Нәтижесінде колхозшылардың әрбір 100 шаруашылығына 1933 жылы 460 бастан мал келсе, 1934 жылы – 545 бас, 1935 жылы – 758 бас, ал 1936 жылы 1018 бастан мал тиді.
(Мирзоян Л. Казахстан – союзная республика. «Большевик Казахстана», 1937, №4, с. 26)
Міне, осылайша, республика басшы органдарының Л.И.Мирзоян жетекшілігімен өлкедегі күйзелген ауыл шаруашылығының, оның ішінде мал шаруашылығының ауыртпалықтардан арылуына игі ықпал жасағандығын көреміз.
Көп қайғы-мұң көрген қазақ даласына өмір қайта орала бастады. 30- жылдардың басындағы орасан зор көлемдегі қайта құрулар шаруалардың тұрмысына үлкен өзгерістер енгізді. Адамдар отырықшылық өмірге бейімделді: қалалық киімдерді кие бастады, патефондар, велосипедтер, электр жарығы, радио әдеттегі үйреншікті нәрсеге айналды. Қазақтар үйді мықты да ыңғайлы етіп сала бастады, ішін әлі де қазақтың киіз үйінің дәстүрлі үлгісіне тән тәртіппен безендіретін болды.
Қазақстанда әр жылдары қызмет істеген басшылардың бәрінен Левон Мирзоян өзінің жан-жақты біліктілігімен, іскерлігімен ерекшеленді. Ол халық шаруашылығының барлық саласындағы жұмыста мол тәжірибелі қызметкер болатын. Мәдени, партиялық, бұқаралық, саяси-тәрбиелік жұмыстардың әдістері мен тәсілдерін жетік меңгерген ұйымдастырушы да болатын. Аз ғана уақыт аралығында Қазақстан большевиктері Мирзоянның ақылды басшылығымен асу бермеген қиындықтарды жеңе білді.
Өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы әрдайым халықтың қалың ортасында болды: астық үшін, ауыл шаруашылығын көтеру үшін, мәдениетті дамыту үшін нұсқаулар берді. Балалардың болашағына көп алаңдады: балабақшалар, мектептер, емханалар салдырды. Қазақтарды комбайн, мәшине жүргізуге үйретті, оқытты. Адамдарды қалай тәрбиелеуге, қайта өзгертуге болатынын көрсете білді.
Ол адамдардың еңсесін көтеруге, үмітін үкілеп, сенімін оятуға шебер еді. Жанатын жүрекке от беретін, шабытқа шабыт қосып, намысқа қамшы баса білетін. Адамның қолынан бәрі де келетінін айтып, сендіруге бесаспап еді. Оның нысанаға дөп тиетін, жүректерге жететін емен-жарқын әңгімесінен кейін-ақ адамдар білек сыбанып, жең түріп, арқалары қозып, жұмысқа тың жігермен кірісетін, тіршілік жанданып, қызу еңбек басталатын.
Левон Исаевич үшін үнемі алға қарай ұмтылу тән еді. Ол мамандардың бастамашылдығын, саналы түрдегі тәртіптілігін бағалады. Олардан қашанда қызмет бабында шындықты айтуды, әркімнен өзі басқаратын буындағы істің нақты жағдайын жасырмауды талап ететін. Оның халықтың алдында сөйлеген сөздері адалдығымен және тікелігімен, өткір саяси түйсігімен, жалпы саяси мәселелерді бастан өткеріліп жатқан сәттің тәжірибелік міндеттерімен үйлесімді өре білуімен ерекшеленетін. Ол адамдардың көңіліне ұлы сенім мен жарқын үміт ұялатты. Оның бір мезгілде республикамыздың дамуының экономикалық әлеуметтік, мәдени салаларындағы мәселелерімен қатар айналысып, көптеген маңызды жұмыс бағыттарын атқаруға қабілеттілігі еріксіз құрмет сезімін туындатады.
Тілеу КӨЛБАЕВ, тарих ғылымының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі