Елімізде полемика дәстүрі, саяси айтыс мәдениеті қалыптасқан ба?
![Елімізде полемика дәстүрі, саяси айтыс мәдениеті қалыптасқан ба?](/storage/news/news_21181/content/userdata/13e497d0d16fbf5be48849cd0613548d.jpg)
Еліміздегі саяси сарапшылар «қазіргі Қазақстан қоғамына полемика дәстүрі жетіспейді» деген пікір айтқан болатын. Бұл тұрғыда «саяси айтыс мәдениеті қалыптасқан батыс елдерінен үйренеріміз көп» дейтіндер де, «пікірсайыс, полемика біздің елде де бар» деген көзқарастағылар да жетерлік. Ендеше, саясатта жүрген азаматтарымыздың пікіріне зер салсақ.
Ғарифолла Есім, сенатор
Иә
– Біздің қоғамда ашық пікірталас бар. Дискуссия мәдениеті жоқ дейтіндерге айтарым, бүгінгі сауатты қоғамда өмір сүріп жатқан білікті азаматтар пікірсайыстың бірнеше түрін қалыптастырып отыр. Кез келген бұқаралық ақпарат құралын алып қарасаңыз, саясат, мәдениет, дін, тіпті жекелеген тұлғаларға қатысты да пікірталастар жүргізіліп жатыр. Басылым беттерінде көзқарастары қайшы азаматтар өздерінің пікірлерін білдіру арқылы полемиканы қалыптастырып отырған жоқ па? Бұрындары орыстілді басылымдарда ғана осындай дүниелер болатын еді, қазір қазақтілді газет-журналдардың барлығында да пікірталасқа орын бар. Оппозициялық ақпарат құралдары біздегі полемика дәстүрінің, саяси айтыс мәдениетінің бар екенін білдіреді. Тағы бір айта кететін жайт, кез келген мәселенің туындауына қажеттілік болуы шарт. Яғни себепсіз ештеңе туындамайды.
Дәл сол сияқты саяси талас-тартыс, полемика болуы үшін оған антология болуы керек. Бізде неге саяси партиялар арасында айтыс жоқ? Себебі айтысуға қауқарлы саяси партия жоқ. Өткен президент сайлауы бұл мысалымды нақтылай түсті. Оппозициялық партиялар бірлік көрсетіп, өздерінің тегеурінді екендерін дәлелдейтін бағдарламаларын қоғамға ұсына алмады. Дәл қазір қоғамды екі түрлі пікірге жарып жіберетін жағдайдың болмауы – нақты себептің жоқтығынан. Яғни халық бір идея төңірегіне шоғырланғандықтан, шу-шұрқан, ырду-дырду болмайды. Бізде «пікірсайыстар жоқ, біржақты» деген ой-пікірлермен мүлде келіспеймін. Қазір қоғамдық-саяси пікірсайыс клубтары жұмыс істейді. Олардың тұрақты отырыстары ақпарат құралдары арқылы кеңінен насихатталып жатыр. Саяси айтыс қазақтың тарихына таңсық емес. Егер ұлтымыздың өткеніне көз жүгіртсеңіз, қазақ үшін саяси айтыс, «дат!» сұрау сияқты демократияның негізгі элементтері бұрыннан болғанын аңғарасыз. Ақын, жыраулардың өлеңмен пікірсайыс жасағанын жақсы білеміз. Ең бастысы, қазіргі кезеңде пікірсайыстарға еркіндік беріліп тұрғанында. Егер мүдделер қақтығысы орын алып, халық әртүрлі көзқарастың жетегінде кетсе, онда айтыс-тартыстар өздігінен шығады. Оған шектеу жоқ. Ал қазіргідей тұрақты қоғамда сенсациялық пікірсайыстардың болмауы заңдылық. Десек те, біз диалогке көшуіміз керек. Яғни сұхбат орнатуымыз шарт. Көзқарастары әрқилы азаматтар, саяси партиялар болсын бір-бірінің пікірін тыңдай, қадірлей білуі керек. Ал енді қарама-қайшы пікір айтқан субъектіні жермен-жексен ету дегеніміз – большевизмнің қалдығы.
Нұрлан Ерімбетов, саясаттанушы
Жоқ
– Бізде полемика дәстүрі қалыптаспаған. Ал полемика дәстүрі қалыптаспағаннан кейін, саяси айтыс қайдан болсын? Полемиканың жоқтығының айқын дәлелі – еліміздегі пікірсайыс клубтары мен орталықтарының саусақпен санарлықтай өте аз болуы. Бұрындары қайта екі-үш клуб болушы еді. Қазір мақтанғаным емес, пікірсайыс клубтарынан «АйтPark» қана қалды. Енді сол «АйтPark»-тың отырысына қоғамдағы күйіп тұрған проблемалардан хабары бар азаматтарды шақырамыз. Бірақ солардың бәрі келмейді. Мәдениеттің жоқтығынан шығар, шақырған адамдарымыз жауапкершілікті сезінбей, көп жағдайда бізді ақпарат құралдары өкілдерінің алдында ұятқа қалдырып жатады. Біздегі саяси айтыстың қалыптаспағанының бірнеше себебі бар. Мысалы, қоғамда алыпқашпа әңгімелер көптеп туындап отырады. Сонда мұндай ақпараттардың жалған екенін дәлелдеп пікір білдіретін ешкім болмайды ғой.
Осындай үлкен проблемалар саяси пікірталастарда талқылануы керек. Сонда ғана саясаткерге, мемлекеттік қызметкерлерге қоғам иланады. Әлеуметтік жарылыстар пыш-пыш әңгімеден туындайтынын естен шығармауымыз керек. Мысалы, қазір қоғамда алып-қашпа әңгіме түрінде жүрген сансыз сауал бар. Осы сауалдарды ортаға салып, қоғамдық пікірсайыс ұйымдастырайын десең, азаматтық пікірімен шығатын адам таппай қаласың. Спорт тақырыбында сөйлейтін лауазымды азаматтарды шақырып жүргеніме бір жыл болды. «Азиада кезінде бюджеттен бөлінген қомақты қаржыны жымқырыпты» деген гу-гу әңгіме өріп жүр. Енді осының рас-өтірігін дәлелдеп шығатын біреу болса, «АйтPark-ке» келсе екен деймін. Қоғамда күңкіл әңгіме көп. Мұның бәрі қордаланып кетсе, мемлекетке, қоғамға зиян әкеледі. Мен айтып өткен проблемалардың барлығы бізде әлі полемика дәстүрінің жоқтығын білдіреді. Мысалы, батыс елдерінде, тіпті көршілес Ресейдің өзінде телеарналар арқылы қоғамдық-саяси дебаттар, теледебаттар тұрақты түрде жүргізіліп тұрады. Міне, бұл елдерде саяси айтыс толықтай қалыптасқан. Халық та соған үйреніп қалған. Аталған бағдарламаларды үзбей көреді. Қоғамдық пікір қазан-ошақтың қасында қалыптасса қауіпті болады. Ал пікірсайыс алаңында сөз таластар арқылы қалыптасқан қоғамдық пікір, керісінше, қоғамға қызмет етеді. Әлеуметтік қысымды реттеп, жарылысқа жол бермейді.
Бейтарап пікір
Гүлшат НҰРЫМБЕТОВА, Мемлекет тарихы институты Еуразия бөлімінің бастығы:
– Осы бағытта қызмет етіп отырған «АйтPark», «Темірқазық» пікірсайыс клубтары, жастардың «Азамат» клубы бар екені белгілі. Бірақ пікірсайысқа қатысушылар ой, идея таластырғаннан гөрі бірін-бірі кінәлауға, өкпе айтуға көшеді. Саяси айтыстың басты қағидалары – екінші адамның пікірін тыңдау, сыйлау, оның ар-намысына тимеу т.б. Сондықтан саяси айтыс мәдениеті туралы айту ертерек. Кезінде кеңестік дәуірде идеология қыспағынан бөгде ойға, идеяға жол берілген жоқ дейміз, ал бүгінгі күні идеологиялық және саяси әралуандылық бар. Еліміздің Ата Заңы бойынша, сөз бен шығармашылық еркiндiкке кепiлдiк берiлген. Өкінішке қарай, осы сөз құдіретін пайдаланып, балама ой айтылғанымен, оған қарама-қарсы пікірді қабылдауға дайын емеспіз. Бұл тек саяси мәдениеттің ғана емес, жалпы мәдениеттің кемшін екенін көрсетеді. Осыған орай, ЖОО болашақ мамандарды дайындау барысында «Саяси шешендік», «Саяси шешендік мәдениеті» курстары оқылса дұрыс болар еді.
![Футбольный клуб 'Кайрат' столкнется с сильными соперниками на турнире в Катаре](/storage/news/news_8/content/77ba922a7153e69614c2696d03df2247.jpeg)
![Фанаты "Барыса" получили негативные известия](/storage/news/news_9/content/894e85af4a81fee5581284b173d8de7b.png)
![GTA VI впервые покажут уже в декабре](/storage/news/news_10/content/0f3617646441be5001798ee92b7f5304.jpg)
![Дану Уайта угостили куртом в Нью-Йорке](/storage/news/news_11/content/6b8f066a857c9b077df125a9f335fd1a.jpg)
!["Золото в серебре" : 16-летняя казахстанская спортсменка дважды победила на чемпионате мира по джиу-джитсу](/storage/news/news_12/content/436157d8a12238a4b7bb912aebc1bb8e.jpg)
![Димаш Кудайберген обратился к сборной Казахстана по футболу](/storage/news/news_13/content/bc8a6eae0f23d162f30b91a3d7c47f59.png)